Aπό την εφημερίδα Έλληνας Αγρότης που κυκλοφορεί
Από περιθωριακό φρούτο στην αυλή του χωριού, προϊόν υψηλής αξίας – Εμφανίζεται όλο και πιο συχνά σε πάγκους λαϊκών, σε μανάβικα και σούπερ μάρκετ, με τιμές που ποικίλλουν
Γράφει ο Νικόλαος Μαγγίνας (Δασολόγος)
Το φραγκόσυκο, ο παράξενος αλλά αγαπητός καρπός που φυτρώνει πάνω στη φραγκοσυκιά, από περιθωριακό φρούτο της αυλής και του χωριού μετατρέπεται σταδιακά σε προϊόν υψηλής αξίας.
Με μια ιστορία που ξεκινά από τη Λατινική Αμερική και συνεχίζει στη Μεσόγειο, με γεύση δροσερή και εμφάνιση ξεχωριστή, το φραγκόσυκο μοιάζει να ξανακερδίζει τη θέση που του αξίζει στην ελληνική διατροφή. Το στοιχείο όμως που τραβά την προσοχή τα τελευταία χρόνια δεν είναι μόνο η γεύση και η θρεπτική του αξία, αλλά και οι τιμές που σημειώνει στην αγορά – τιμές που πολλές φορές ξαφνιάζουν, δείχνοντας πως ο «ταπεινός» αυτός καρπός μπορεί να μετατραπεί σε χρυσάφι για όσους επενδύσουν σωστά.
Στην ελληνική ύπαιθρο, το φραγκόσυκο υπήρξε για δεκαετίες καρπός παραμελημένος. Παρότι συναντάται σε κάθε πλαγιά, σε ξερολιθιές και σε αγροκτήματα, δεν θεωρούνταν εμπορική καλλιέργεια. Οι παλιοί το κατανάλωναν απευθείας, το πρόσφεραν στα παιδιά και στους επισκέπτες, αλλά δεν υπήρχε οργανωμένο ενδιαφέρον να βγει στην αγορά. Η εικόνα αυτή αλλάζει ριζικά την τελευταία δεκαετία, με πρωτοβουλίες νέων αγροτών και επιχειρηματιών που αναγνωρίζουν τις προοπτικές του.
Το αποτέλεσμα; Το φραγκόσυκο εμφανίζεται όλο και πιο συχνά σε πάγκους λαϊκών, σε μανάβικα και σούπερ μάρκετ, με τιμές που ποικίλλουν, αλλά πάντοτε εντυπωσιάζουν. Στην αγορά λιανικής, η τιμή του φραγκόσυκου ξεκινά συνήθως από τα 3 ευρώ το κιλό και μπορεί να φτάσει ακόμη και τα 6 ή 7 ευρώ, ειδικά σε τουριστικές περιοχές ή όταν η παραγωγή είναι περιορισμένη. Σε ορισμένα καταστήματα βιολογικών προϊόντων ή delicatessen, όπου το φραγκόσυκο πλασάρεται ως superfood, οι τιμές εκτοξεύονται, κάνοντάς το να ανταγωνίζεται φρούτα όπως τα μύρτιλα και τα ρόδια. Η αντίθεση είναι εντυπωσιακή, αν αναλογιστεί κανείς ότι για δεκαετίες το φρούτο αυτό έμενε αδιάθετο πάνω στις φραγκοσυκιές. Πίσω από την τιμή κρύβεται βέβαια και η δυσκολία στη συγκομιδή. Τα αγκάθια της φραγκοσυκιάς, μικρά και σχεδόν αόρατα στο μάτι, καθιστούν την εργασία επικίνδυνη και απαιτούν τεχνογνωσία. Ο παραγωγός χρειάζεται ειδικά εργαλεία και προσοχή για να μαζέψει τον καρπό χωρίς να τραυματιστεί. Αυτή η διαδικασία αυξάνει το κόστος παραγωγής και μεταφοράς, κάτι που ανακλάται και στις τελικές τιμές στον καταναλωτή. Δεν είναι λοιπόν τυχαίο που σε χώρες με οργανωμένες καλλιέργειες, όπως το Μεξικό και η Ιταλία, έχουν δημιουργηθεί εξειδικευμένα συστήματα συλλογής, τυποποίησης και διακίνησης, επιτρέποντας στα φραγκόσυκα να φτάνουν στην αγορά σε προσιτές τιμές και σε μεγάλες ποσότητες. Στην Ελλάδα, η εικόνα παραμένει μικτή. Από τη μια, οι τιμές είναι υψηλές λόγω της περιορισμένης παραγωγής και της έλλειψης οργανωμένων δικτύων. Από την άλλη, αυτό ακριβώς το στοιχείο της «σπανιότητας» προσδίδει στο φραγκόσυκο ένα κύρος που το κάνει να ξεχωρίζει στα ράφια. Στους τουριστικούς προορισμούς, όπου οι επισκέπτες αναζητούν κάτι «παραδοσιακό» και «εξωτικό» ταυτόχρονα, το φραγκόσυκο μπορεί να πωληθεί σε εντυπωσιακές τιμές. Ετσι, οι αγρότες που το καλλιεργούν συνειδητά έχουν τη δυνατότητα να αποκομίσουν σημαντικό εισόδημα, αρκεί να γνωρίζουν πώς να το προωθήσουν.
Εντονο ενδιαφέρον, χωρίς στρατηγική
Οι διεθνείς τιμές δείχνουν ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον. Στην Ιταλία, όπου η Σικελία έχει μετατραπεί σε κέντρο παραγωγής φραγκόσυκου για την Ευρώπη, οι εξαγωγές αποφέρουν εκατομμύρια ευρώ ετησίως. Το φραγκόσυκο τυποποιείται σε καλαίσθητες συσκευασίες και εξάγεται σε χώρες της βόρειας Ευρώπης, όπου η λιανική τιμή συχνά ξεπερνά τα 10 ευρώ το κιλό. Στο Μεξικό, πέρα από το φρούτο, ολόκληρη η φραγκοσυκιά αξιοποιείται: τα φύλλα γίνονται τροφή για τα ζώα, τα άνθη αφεψήματα, ενώ από τους σπόρους εξάγεται πολύτιμο λάδι με τιμή που φτάνει ακόμη και τα 800 ευρώ το λίτρο! Οι αριθμοί αυτοί δείχνουν ξεκάθαρα πως το φραγκόσυκο δεν είναι πια ένα απλό εποχικό φρούτο, αλλά μια πηγή πλούτου με τεράστιες δυνατότητες. Στη χώρα μας, οι προσπάθειες οργανωμένης καλλιέργειας βρίσκονται ακόμη στα πρώτα τους βήματα. Στην Κρήτη, στην Πελοπόννησο και σε κάποια νησιά του Αιγαίου έχουν ξεκινήσει μικροί συνεταιρισμοί που τυποποιούν φραγκόσυκα, τα διαθέτουν σε τοπικές αγορές και επιχειρούν να τα εξαγάγουν. Οι πρώτες εμπειρίες δείχνουν πως υπάρχει ενδιαφέρον, αλλά απαιτείται στρατηγική, επένδυση σε υποδομές και κυρίως ενημέρωση των καταναλωτών.
Ενα ξεχωριστό φρούτο με ιστορία
Μπορεί να φυτρώσει σε φτωχό έδαφος και με ελάχιστο νερό, που δεν έχει ανάγκη φυτοφάρμακα και που δίνει προϊόντα υψηλής αξίας
Οι τιμές του φραγκόσυκου, λοιπόν, δεν είναι απλώς οικονομικό ζήτημα. Αντικατοπτρίζουν μια ευρύτερη ιστορία: την προσπάθεια να αναβιώσουν καλλιέργειες που συνδέονται με την παράδοση, να στηριχθούν οι τοπικές κοινωνίες και να βρεθούν λύσεις σε μια εποχή όπου η κλιματική αλλαγή απειλεί τη γεωργία. Ενα φρούτο που μπορεί να φυτρώσει σε φτωχό έδαφος και με ελάχιστο νερό, που δεν έχει ανάγκη φυτοφάρμακα και που δίνει προϊόντα υψηλής αξίας, αποτελεί μια απάντηση στις προκλήσεις της εποχής μας. Οι τιμές του δείχνουν ότι η αγορά το αναγνωρίζει. Στο επίπεδο του καταναλωτή, οι αντιδράσεις είναι διττές. Κάποιοι θεωρούν τις τιμές υπερβολικές και αποφεύγουν να το αγοράζουν συχνά. Αλλοι το βλέπουν ως ένα ξεχωριστό φρούτο, μια λιχουδιά που αξίζει να πληρώσουν κάτι παραπάνω. Η δυναμική όμως είναι ξεκάθαρη: όσο περισσότερο οργανώνεται η παραγωγή και όσο πιο γνωστό γίνεται το φραγκόσυκο τόσο πιο προσιτές θα γίνονται και οι τιμές, δίνοντας τη δυνατότητα να φτάσει σε περισσότερα σπίτια. Η πορεία των τιμών του φραγκόσυκου στην Ελλάδα είναι ενδεικτική για το πώς η παράδοση μπορεί να συναντήσει την αγορά. Από τον ξεχασμένο καρπό των παιδικών χρόνων φτάσαμε στο superfood των 5 και 6 ευρώ το κιλό. Από το χωράφι της αυλής φτάσαμε στα ράφια των σούπερ μάρκετ. Το ερώτημα είναι αν θα γίνει το επόμενο μεγάλο αγροτικό χαρτί της χώρας, αν θα μπορέσουμε να το εντάξουμε οργανωμένα στην παραγωγή και να εκμεταλλευτούμε τις διεθνείς τάσεις που το ευνοούν. Σήμερα, οι τιμές είναι υψηλές γιατί η ποσότητα είναι μικρή. Αύριο, όμως, με συστηματική παραγωγή, μπορεί να σταθεροποιηθούν και να καταστήσουν το φραγκόσυκο όχι μόνο κερδοφόρο για τον αγρότη, αλλά και προσιτό για τον καταναλωτή. Και τότε, αυτός ο «εξωτικός» καρπός της Μεσογείου μπορεί να γράψει μια νέα ιστορία στην ελληνική γεωργία, προσφέροντας έσοδα, θέσεις εργασίας και νέες προοπτικές. Γιατί το φραγκόσυκο δεν είναι απλώς ένα καλοκαιρινό φρούτο – είναι μια υπόσχεση ότι η γη μας έχει ακόμη να δώσει θησαυρούς, αρκεί να ξέρουμε να τους αναδείξουμε. Και οι τιμές του σήμερα είναι η πιο τρανή απόδειξη ότι, από την αφάνεια, μπορεί να φτάσει στην κορυφή.
Το φραγκόσυκο, με τη χαρακτηριστική του μορφή και τη γλυκιά του γεύση, είναι ένας καρπός που πολλοί Ελληνες συνδέουν με το καλοκαίρι και την ύπαιθρο. Αν και για πολλούς θεωρείται παραμελημένος καρπός, η ιστορία του στην Ελλάδα είναι μακρά και ενδιαφέρουσα, γεμάτη μεταφορές, αλλαγές στην αντίληψη και σύγχρονες προσπάθειες ανάδειξης. Στην Ελλάδα, το φραγκόσυκο δεν καλλιεργούνταν εντατικά, αλλά εμφανιζόταν σχεδόν παντού, ιδίως σε νησιωτικές και ημιορεινές περιοχές με ξηρό κλίμα. Πολλές φορές φυτευόταν ως φυσικός φράχτης γύρω από κτήματα, για να αποτρέπει την είσοδο ζώων και ανθρώπων, εξαιτίας των αγκαθιών του. Οι καρποί του, ωστόσο, ήταν πάντα γνωστοί για την πλούσια γεύση τους, με το χρυσοκόκκινο ή πορτοκαλί τους χρώμα και τα πολλά σπόρια.
Καρπός της ελληνικής γης
Παρότι το φραγκόσυκο δεν είναι συκιά, ούτε έχει γαλλική (φραγκική) καταγωγή, το όνομά του υποδηλώνει την ξένη προέλευση: «συκιά των Φράγκων». Στην πραγματικότητα πρόκειται για κάκτο, και το φυτό που όλοι γνωρίζουμε από τις ξηρές πλαγιές και τα πέτρινα χωράφια φέρει μεγάλες, σαρκώδεις φύτρες με αγκάθια, πάνω στις οποίες αναπτύσσονται οι καρποί. Από καρπός της ερήμου το φραγκόσυκο μετατράπηκε σε καρπό της ελληνικής γης. Κουβαλά μαζί του μια ιστορία μεταφοράς, επιβίωσης και ήσυχης παρουσίας στις παρυφές της καθημερινότητάς μας. Σήμερα, με το βλέμμα στραμμένο στη βιώσιμη γεωργία και την επιστροφή στις ρίζες, το φραγκόσυκο έχει κάθε λόγο να βρει ξανά τη θέση που του αξίζει στο ελληνικό τραπέζι.