Aπό την εφημερίδα Έλληνας Αγρότης που κυκλοφορεί
Ύστερα από δύο καταστροφικές χρονιές, φέτος ελπίζουν – Μιλά στον «Ε.Α.» ο πρόεδρος του συνεταιρισμού Κώστας Πέππας
ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΤΡΙΜΜΗ
trimmis.chrys@gmail.com
Η Αίγινα είναι συνυφασμένη με το φιστίκι, αυτό το κελυφωτό προϊόν που έχει… 1.002 χρήσεις. Ο μικρός αυτός ξηρός καρπός, με το χαρακτηριστικό άρωμα και την ανεπανάληπτη γεύση, έχει ταυτιστεί με το νησί σε τέτοιον βαθμό, ώστε το όνομά του έχει γίνει σήμα κατατεθέν σε όλη την Ελλάδα και διεθνώς. Το Φιστίκι Αιγίνης ΠΟΠ είναι πλέον προϊόν με παγκόσμια αναγνώριση, που στηρίζει την τοπική οικονομία και προβάλλει το νησί. Ομως, πίσω από τη φήμη και την εμπορική του αξία, η πραγματικότητα για τους καλλιεργητές και τον Συνεταιρισμό Φιστικοπαραγωγών Αίγινας είναι σκληρή, όπως αναφέρει ο πρόεδρος του συνεταιρισμού, Κώστας Πέππας, στον «Ε.Α.», με τους παραγωγούς να ελπίζουν ότι φέτος η χρονιά θα είναι καλύτερη και ότι θα μπορέσουν να «αναπνεύσουν» με μια ικανοποιητική παραγωγή.
Τις προηγούμενες δύο χρονιές, όμως, μόνο ικανοποιητικές δεν ήταν οι ποσότητες που συγκομίστηκαν, αφού οι κλιματικές συνθήκες ήταν τέτοιες που δεν ευνόησαν την παραγωγή. «Μιλάμε για δύο καταστροφικές χρονιές» αναφέρει ο κ. Πέππας, που έκανε λόγο ακόμη και για απειλή της βιωσιμότητας του συνεταιριστικού σχήματος και, κατ’ επέκταση, της ίδιας της καλλιέργειας στο νησί. Οι αριθμοί, οι τάσεις και οι διαπιστώσεις του σκιαγραφούν μια κρίσιμη καμπή: το φιστίκι της Αίγινας κινδυνεύει να μείνει χωρίς ρίζες, αν δεν αλλάξουν άμεσα οι συνθήκες.
Τα τελευταία δύο χρόνια υπήρξαν από τα χειρότερα στην ιστορία της καλλιέργειας. «Πέρυσι συγκεντρώσαμε μόλις 5 τόνους φιστίκια ως συνεταιρισμός. Η παραγωγή ήταν μηδενική σχεδόν» λέει ο κ. Πέππας, με τη συνολική παραγωγή στο νησί να φτάνει με το ζόρι τους 100 τόνους το 2024, ενώ ανάλογα ήταν τα νούμερα και το 2023. Οι κλιματικές συνθήκες μείωσαν δραματικά την καρποφορία, ενώ η έλλειψη συστηματικής ανανέωσης των καλλιεργειών επιδείνωσε την εικόνα.
Φέτος, οι πρώτες ενδείξεις δείχνουν καλύτερη χρονιά. «Αν δεν υπήρχε βελτίωση, θα μιλούσαμε για κλείσιμο. Για να επιβιώσει ο συνεταιρισμός χρειαζόμαστε τουλάχιστον 40 με 50 τόνους παραγωγής. Μόνο έτσι μπορούμε να καλύψουμε πάγια έξοδα και λογαριασμούς» σημείωσε ο πρόεδρος του συνεταιρισμού, και ενώ η συγκομιδή αρχίζει εκτιμάται ότι συνολικά το νησί και οι περιοχές που ανήκουν στη ζώνη που οριοθετεί την προστατευόμενη ονομασία προέλευσης θα δώσουν περίπου 500-600 τόνους φιστικιού. Βέβαια, αν σκεφτεί κανείς ότι άλλες περιοχές, όπως η Φθιώτιδα, δίνουν μερικές χιλιάδες τόνους, τότε καταλαβαίνει κανείς ότι τα πράγματα δεν είναι και τόσο εύκολα για τους φιστικοπαραγωγούς της Αίγινας, που καλούνται να ποντάρουν στην ταυτότητα ΠΟΠ για περισσότερα κέρδη.
Μέλη μόνο στα… χαρτιά
Ο Συνεταιρισμός Φιστικοπαραγωγών Αίγινας αριθμεί περίπου 300 μέλη. Ωστόσο, σύμφωνα με τον κ. Πέππα, ενεργά δεν είναι ούτε τα 100. «Στην πράξη, ο αριθμός των παραγωγών που παραδίδουν σταθερά προϊόν είναι πολύ μικρότερος. Χρειάζεται εκκαθάριση» υπογραμμίζει.
Η νομοθεσία προβλέπει ότι κάθε μέλος πρέπει να διαθέτει στον συνεταιρισμό το 80% της παραγωγής. Στην πράξη αυτό δεν εφαρμόζεται, με αποτέλεσμα να μην μπορεί να λειτουργήσει σωστά το συλλογικό σχήμα, ώστε να αναδεικνύει και το ίδιο το προϊόν και από εκεί και πέρα και οι παραγωγοί να μπορούν να στηρίξουν τις καλλιέργειές τους, αλλά και το εισόδημά τους.
Η χαμένη ευκαιρία με τη σοκολάτα Ντουμπάι
Η περιορισμένη παραγωγή δεν επέτρεψε στον συνεταιρισμό να αξιοποιήσει ούτε τις εμπορικές ευκαιρίες. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η αυξημένη ζήτηση για τη λεγόμενη «σοκολάτα Ντουμπάι», που έχει ως βασικό συστατικό την πραλίνα φιστικιού. Από την άλλη, ο διεθνής ανταγωνισμός είναι τεράστιος. Η μεγαλύτερη παραγωγή φιστικιού παγκοσμίως γίνεται στην Καλιφόρνια, όπου οι εκτάσεις αυξάνονται διαρκώς. Το Ιράν παραμένει παραδοσιακός κολοσσός, ενώ και η Τουρκία, η Ιταλία και η Ισπανία έχουν σημαντική παρουσία. Ωστόσο, όπως λέει ο πρόεδρος, «δεν έχουν καμία σχέση τα φιστίκια από άλλες χώρες. Διαφέρουν σε όψη, μέγεθος, άνοιγμα».
Χωρίς καμιά στήριξη
Ο κ. Πέππας είναι κατηγορηματικός: «Ο συνεταιρισμός δεν είχε ποτέ καμιά στήριξη και σχέση με το κράτος». Παρά την αξία του προϊόντος και την αναγνώρισή του ως ΠΟΠ, η στήριξη προς τους παραγωγούς ήταν ανύπαρκτη. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, οι φιστικοπαραγωγοί έπρεπε να αντιμετωπίσουν μόνοι τους τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής, της αύξησης του κόστους και της έλλειψης εργατικών χεριών, προβλήματα μείζονα για όλους.
Συγκομιδή – γεωγραφική διασπορά
Η συγκομιδή του φιστικιού ξεκινά παραδοσιακά μετά τις 15 Αυγούστου. Στην Αίγινα, η ένταση των εργασιών κορυφώνεται τέλη Αυγούστου και αρχές Σεπτεμβρίου. Ομως, πλέον η παραγωγή δεν περιορίζεται στο νησί. Μεγάλες εκτάσεις καλλιεργούνται στη Φθιώτιδα, αλλά και σε Θεσσαλία και Χαλκιδική. Αυτό αποδεικνύει ότι το φιστίκι έχει ξεπεράσει τα όρια της Αίγινας όσον αφορά την ελληνική επικράτεια, αλλά παράλληλα θέτει ερωτήματα για την ίδια τη βιωσιμότητα της παραδοσιακής αιγινήτικης παραγωγής.
Από τα δέντρα στα… τουριστικά καταλύματα!
Πώς η σύγχρονη πραγματικότητα στέλνει εκτός νησιού την παραδοσιακή καλλιέργεια…
Το φιστίκι της Αίγινας δεν είναι απλώς ένας ξηρός καρπός. Είναι κομμάτι της ταυτότητας του νησιού, πηγή εισοδήματος, πολιτιστικός και γαστρονομικός πρεσβευτής. Η απώλειά του θα ήταν τεράστιο πλήγμα, αλλά πώς μία παραδοσιακή καλλιέργεια μπορεί να αντέξει στην ορμητικότητα του τουρισμού, με την αλλαγή χρήσης γης να περνά από τη μία πλευρά στην άλλη;
Το μεγαλύτερο ίσως πρόβλημα αφορά τις ίδιες τις καλλιέργειες. «Τα δέντρα μειώνονται συνεχώς. Στην Αίγινα δεν φυτρώνουν πια φιστικιές – φυτρώνουν σπίτια» λέει με πικρία στη φωνή του ο κ. Πέππας. Εκτάσεις που κάποτε φιλοξενούσαν καλλιέργειες πωλούνται και οικοδομούνται. Οι νέες κατοικίες, συχνά εξοχικές ή τουριστικές για Airbnb, αντικαθιστούν τη γη που στήριξε το προϊόν-σύμβολο του νησιού και, όπως είναι φυσικό, εκεί που κάποτε φύτρωναν και επιβίωναν πολυετή φιστικόδεντρα πλέον ξεφυτρώνουν κτίσματα-δωμάτια προς ενοικίαση και μικρές ή και μεγαλύτερες ξενοδοχειακές μονάδες, σε ένα νησί πολύ κοντά στο Λεκανοπέδιο Αττικής!
Ο συνεταιρισμός εκτιμά ότι από το 1980 έως σήμερα έχουν χαθεί περίπου 30.000 δέντρα, που αντιστοιχούν σε 1.000 στρέμματα. Από τη μία, πολλά ξεριζώθηκαν και καταστράφηκαν, μόνο και μόνο γιατί οι κάτοχοί τους αποφάσισαν να χρησιμοποιήσουν διαφορετικά τη διαθέσιμη γη που τα φιλοξενούσε, και, από την άλλη, είναι δεδομένο ότι δεν γίνονται νέες φυτεύσεις εδώ και σχεδόν 40-50 χρόνια, όπως αναφέρει και ο κ. Πέππας. «Μπορεί η φιστικιά να είναι ένα πολυετές δέντρο, αλλά κι αυτά τα δέντρα που υπάρχουν γερνάνε και δεν αντικαθίστανται. Μοιραία, ο αριθμός τους μειώνεται» σημειώνει μεταξύ άλλων.
Αξίζει να συνυπολογίσει κανείς ότι η οργανωμένη καλλιέργεια της φιστικιάς στην Αίγινα ξεκίνησε στα τέλη του 19ου αιώνα. Το νησί υπήρξε το πρώτο μέρος της Ελλάδας όπου καλλιεργήθηκε συστηματικά το δέντρο. Εκεί αναπτύχθηκε και η τεχνική επεξεργασίας του καρπού, ενώ η ποικιλία πήρε το όνομα «Αιγινήτικη». Σύμφωνα με όσα αναφέρονται και στην επίσημη ιστοσελίδα του συνεταιρισμού, στην Αίγινα καλλιεργούνται σήμερα περίπου 3.500 στρέμματα με 120.000 δέντρα. Ο αριθμός αυτός φαίνεται εντυπωσιακός, αλλά η πραγματικότητα είναι πιο περίπλοκη…
Το μέλλον…
Το ερώτημα που τίθεται είναι τι μέλλει γενέσθαι. Μεγάλη παραγωγή σημαίνει μεγαλύτερο εισόδημα; Οχι απαραίτητα. Οι τιμές δεν αναμένεται να μειωθούν ακόμη και σε καλή χρονιά, καθώς οι καλλιεργητές πρέπει να καλύψουν το χαμένο εισόδημα των προηγούμενων ετών.
«Η αλήθεια είναι πως δεν μπορούμε να μιλάμε για μελλοντικά σχέδια με βάση την εικόνα της παραγωγής» αναφέρει ο πρόεδρος του συνεταιρισμού και επαναλαμβάνει ότι, αν δεν ήταν και η φετινή χρονιά καλή, τότε ο συνεταιρισμός δεν θα μπορούσε να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του, ακόμη και στις πιο απλές, όπως είναι οι λογαριασμοί κοινής ωφέλειας…
Έλλειψη εργατικών χεριών
Από την άλλη, η συγκομιδή του φιστικιού γίνεται ακόμη με τον παραδοσιακό τρόπο: πανιά απλώνονται κάτω από τα δέντρα και με ράβδισμα οι καρποί πέφτουν. Μια κοπιαστική διαδικασία, που απαιτεί πολλά χέρια. «Σήμερα, αυτό είναι από τα μεγαλύτερα προβλήματα. Τα κτήματα είναι μικρά και δύσβατα, οι εργάτες λείπουν, το κόστος ανεβαίνει» αναφέρουν οι παραγωγοί της Αίγινας.
Η γαστρονομική διάσταση του φιστικιού Αιγίνης
Το φιστίκι Αιγίνης δεν είναι μόνο ένα προϊόν με οικονομική και αγροτική αξία· είναι και ένας θησαυρός γεύσης που έχει βρει τη θέση του σε αμέτρητες γαστρονομικές δημιουργίες. Η γλυκιά, βουτυράτη και ταυτόχρονα ελαφρώς αλμυρή γεύση του το καθιστά ιδανικό υλικό για ζαχαροπλαστική, μαγειρική και για δημιουργίες υψηλής γαστρονομίας.
Στην ελληνική κουζίνα, το φιστίκι χρησιμοποιείται σε παραδοσιακά γλυκά, όπως είναι τα σιροπιαστά, πέρα από την απευθείας κατανάλωσή του, ενώ έχει καθιερωθεί και ως βασικό συστατικό σε μοντέρνες δημιουργίες, από παγωτά μέχρι σοκολάτες και τάρτες. Τα τελευταία χρόνια, η υψηλή ζαχαροπλαστική παγκοσμίως έχει στραφεί στα αιγινήτικα φιστίκια, αναδεικνύοντας το πράσινο χρώμα και το πλούσιο άρωμά τους σε κρέμες, μους, μακαρόν και παγωμένα γλυκίσματα.
Από την άλλη πλευρά, το φιστίκι δίνει εξαιρετική ένταση και σε αλμυρές συνταγές: χρησιμοποιείται σε σάλτσες, σε γέμιση κρεάτων ή πουλερικών, σε σαλάτες με φρέσκα λαχανικά, ακόμη και ως κρούστα για ψάρι. Η πολλαπλή του χρήση αποδεικνύει την ευελιξία του και το καθιστά περιζήτητο προϊόν για επαγγελματίες σεφ, αλλά και ερασιτέχνες μάγειρες.
Η γαστρονομική του διάσταση δεν είναι μόνο απόλαυση, αλλά και εργαλείο προβολής της Αίγινας: κάθε δοκιμή μεταφέρει την ιστορία και την ταυτότητα του νησιού. Εξάλλου, φιστίκι Αιγίνης ΠΟΠ μπορεί να προμηθευτεί κανείς μόνο από το ίδιο το νησί και τη ζώνη που έχει οριοθετηθεί.