Από την εφημερίδα Έλληνας Αγρότης που κυκλοφορεί
Η ασθένεια καταγράφηκε για πρώτη φορά το 2003 στη Μεσσηνία και έκτοτε εξαπλώθηκε σε Πελοπόννησο, Ήπειρο, Θεσσαλία, Στερεά Ελλάδα και Εύβοια
ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΤΡΙΜΜΗ
trimmis.chrys@gmail.com
Οι περισσότεροι -αν όχι όλοι οι- κάτοικοι της Ελλάδας έχουν απολαύσει τη σκιά και τη δροσιά που προσφέρει ο πλάτανος ενός χωριού, ειδικά τα ζεστά καλοκαίρια. Αλλά πώς θα ήταν αν οι πλάτανοι εξαφανίζονταν από την Ελλάδα; Δεν είναι σενάριο επιστημονικής φαντασίας, αλλά τείνει να γίνει πραγματικότητα, αφού η ασθένεια του μεταχρωματικού έλκους πλήττει ολοένα περισσότερα από τα -αιωνόβια σε πολλές περιπτώσεις- δέντρα, με τους ειδικούς να έχουν κρούσει τον κώδωνα του κινδύνου εδώ και 20 και πλέον χρόνια. Μέτρα άργησαν να παρθούν από τους αρμόδιους φορείς, και χαρακτηρίζονται ελλιπή ακόμη και τώρα!
Υπεύθυνος για την καταστροφή των πλατανιών της Ελλάδας είναι ο μύκητας Ceratocystis platani, που προκαλεί το μεταχρωματικό έλκος, το οποίο έχει καταστρέψει χιλιάδες μονάδες του εμβληματικού ανατολικού πλατάνου, ενός δέντρου που χαρακτηρίζει πολλές περιοχές και δάση της Ελλάδας. Η ασθένεια καταγράφηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα το 2003, στη Μεσσηνία, και έκτοτε εξαπλώθηκε σε Πελοπόννησο, Ηπειρο, Θεσσαλία, Στερεά Ελλάδα και Εύβοια, ενώ ανάλογα προβλήματα αντιμετωπίζουν αυτή τη στιγμή η Γαλλία και η Ιταλία, με τη μεταφορά του μύκητα στην Ελλάδα να γίνεται ουσιαστικά από τη δεύτερη. «Ομως, στη Γαλλία, για παράδειγμα, τα πλατάνια φυτεύτηκαν από τους ανθρώπους. Στην Ελλάδα είναι αυτοφυή τα δέντρα και η καταστροφή είναι ήδη πολύ μεγάλη» σημειώνει στον «Ε.Α.» ο Λαρισαίος περιβαλλοντολόγος-χημικός Ζήσης Αργυρόπουλος, που ήταν από τους πρώτους που επισήμαναν τον κίνδυνο στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Αλλά μέτρα δεν πάρθηκαν, με αποτέλεσμα η καταστροφή να επεκτείνεται ολοένα περισσότερο, με τον άνθρωπο να αποτελεί τον βασικό παράγοντα διασποράς, ενώ ειδικά στην περιοχή της Θεσσαλίας, όπως επισημαίνει, ήταν η καταστροφή του Daniel που μαζί με φερτά υλικά μετέφερε και τον μύκητα σε αρκετά δέντρα.
«Η ανθρώπινη δραστηριότητα μέσω των μηχανημάτων και των εργαλείων κοπής μεταδίδει τον μύκητα, και έτσι φτάνει και σε άλλα πλατάνια. Είναι επιτακτική η ανάγκη τα δέντρα που έχουν προσβληθεί να κοπούν – και όχι μόνο αυτά, αλλά και όσα βρίσκονται σε απόσταση τουλάχιστον 15 μέτρων» σημειώνει ο κ. Αργυρόπουλος, τονίζοντας ότι με αυτόν τον τρόπο θα δημιουργηθεί ζώνη ασφαλείας για τα υπόλοιπα δέντρα, ώστε να περιοριστεί η επέκταση του μεταχρωματικού έλκους.
«Στη Γαλλία, η ζώνη που εφαρμόζεται φτάνει τα 35 μέτρα. Αλλά ένας δρυοκολάπτης θα πάει σε ένα δέντρο, μετά θα πάει σε ένα άλλο και ο μύκητας θα μεταφερθεί… Πέραν του ότι μεταφέρεται με το νερό και με το ριζικό σύστημα των δέντρων, και ο αέρας παίζει τον ρόλο του, αλλά σε τεράστιο βαθμό και η ανθρώπινη δραστηριότητα και τα μεγάλα έργα» αναφέρει, έχοντας εντοπίσει την ασθένεια των πλατάνων στην κοιλάδα των Τεμπών από το 2018.
Μάλιστα, ο κ. Αργυρόπουλος κάνει λόγο για την αναγκαιότητα της ανάλυσης διακινδύνευσης – οφέλους, που εστιάζεται κυρίως στην πρόληψη περιστατικών που συνοδεύονται από σοβαρούς περιβαλλοντικούς κινδύνους. «Είναι κάτι σχετικά νέο στην ελληνική πραγματικότητα. Ειδικά σε ό,τι αφορά την προστασία φυτικών ειδών, και κυρίως την ανάλυση των συνεργειών κατά των επιπτώσεων ενός έργου στο φυσικό περιβάλλον, τα πράγματα κινούνται σε ρηχά νερά. Κυρίως σε ό,τι αφορά την προστασία του ανατολικού πλατάνου, η φροντίδα είναι πλημμελής. Μάλιστα, μετά τα ακραία φαινόμενα στη Θεσσαλία, η διακινδύνευση έχει αυξηθεί και η ανάλυση διακινδύνευσης – οφέλους εμπλουτίζεται ή, πιο σωστά, αναβαθμίζεται» επισημαίνει ο κ. Αργυρόπουλος, τονίζοντας ότι «η υλοποίηση μεγάλων σε έκταση έργων (αυτοκινητόδρομοι, αντιπλημμυρικά, φράγματα κ.λπ.) μπορεί να επιτάχυναν την προσβολή του ανατολικού πλατάνου από τον μύκητα! Ο μύκητας έκανε την εμφάνισή του στο φυσικό περιβάλλον από το 2003, μπορεί και νωρίτερα. Κανείς δεν δικαιούται να μην ήξερε! Κάποια έργα που εμπεριέχουν εργασίες στο φυσικό περιβάλλον περιλαμβάνουν υψηλό βαθμό αβεβαιότητας εξαιτίας της άγνοιας. Στην περίπτωση του ανατολικού πλατάνου, που ήδη έχει προσβληθεί από τον μύκητα, η παραπάνω ανάλυση είναι εκ των ων ουκ άνευ για κάθε έργο».
Μπορεί να σωθεί κάτι; Ο κ. Αργυρόπουλος είναι σίγουρος. «Οταν αποκατασταθεί η πρόσβαση στην Αγία Παρασκευή Τεμπών, τότε οι επισκέπτες θα δουν τη μεγάλη ζημιά που έχει προκληθεί στα πλατάνια. Πριν από καιρό είχα βρεθεί στα λουτρά Πόζαρ και είχα ενημερώσει κάποιους από τους ανθρώπους της περιοχής. Τώρα μαθαίνω ότι η ασθένεια έχει φτάσει κι εκεί» αναφέρει.
Πολλαπλές επιπτώσεις σε όλα τα επίπεδα
Η σταδιακή απώλεια του ανατολικού πλατάνου από την ελληνική ύπαιθρο σηματοδοτεί μια σημαντική και μη αναστρέψιμη βλάβη του τοπίου, κάτι που σε πρώτη ανάγνωση σημαίνει επιδείνωση της εικόνας που έχουμε για την ελληνική φύση, η οποία μπορεί να είναι αισθητική, συναισθηματική και σίγουρα οικονομική.
«Είναι προφανές ότι οφείλουμε να συγκροτήσουμε εσπευσμένα ένα στρατηγικό σχέδιο προτεραιοτήτων για τη διάσωση του ανατολικού πλατάνου, ξεκινώντας από τους πλατάνους-τοπόσημα, τα σύμβολα των ορεινών κοινοτήτων και τις συστάδες που δεν έχουν προσβληθεί» σημειώνει ο κ. Αργυρόπουλος.
Φυσικά, η απώλεια των πλατάνων επηρεάζει τη σταθερότητα του οικοσυστήματος και τη βιοποικιλότητα, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την προστασία από τη διάβρωση, την αποθήκευση νερού, αλλά και για την προστασία ακόμη και κατασκευών, αφού οι πλάτανοι αποτελούν φυσικά στηρίγματα των παραδοσιακών γεφυριών, γι’ αυτό από τους μηχανικούς αποκαλούνται «φυσικές κολόνες».
Ο κ. Αργυρόπουλος επισημαίνει πάντως ότι, σε περίπτωση εισαγωγής δενδρυλλίων ανατολικού πλατάνου στο υπό φύτευση πρανές ή όρυγμα κ.λπ., ελλοχεύει ο κίνδυνος της φύτευσης μολυσμένου από τον μύκητα δενδρυλλίου. Από εκεί και πέρα όμως υπογραμμίζει ότι για όσους μετείχαν σε μεγάλα τεχνικά έργα, όπου έγινε σε μεγάλη έκταση αλλοίωση του φυσικού τοπίου, ο όρος «αποκατάσταση του τοπίου» εκφυλίζεται στο να επαναδιαπραγματευτούμε την επαναφορά του πρασίνου, αλλά με διαφορετικούς όρους, εφόσον αλλάζει η χρήση γης και η σχέση των ανθρώπων μ’ αυτήν. Και, παρά τον όρο μιας φυτοτεχνικής μελέτης ότι επιβάλλεται ή είναι επιθυμητή η φύτευση γηγενών φυτικών ειδών, καταλήγουμε να εισάγουμε φυτικά είδη που βρίσκουμε στα επαγγελματικά φυτώρια! Αλλωστε, αυτά μικρή σημασία έχουν στα μάτια ενός επιβάτη, ο οποίος τα παρατηρεί, αν τα βλέπει, κινούμενος με ταχύτητα 120 χλμ./ώρα. Πέραν τούτου, όμως, η φυσική αλλοίωση παραμένει μαζί με την οριστική αλλαγή του τοπίου…
Χάθηκαν 20 χρόνια από τότε που η ασθένεια εμφανίστηκε στην περιοχή της Μεσσηνίας. «Είκοσι χρόνια, ενώ έπρεπε να χτυπήσει συναγερμός από την πρώτη στιγμή. Το ζήτημα τώρα δεν είναι να σωθούν δέντρα που έχουν ήδη προσβληθεί και η ασθένεια σ’ αυτά βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο… Τώρα πρέπει να απομονωθούν κάποιες περιοχές με υγιείς συστάδες, για να διατηρηθεί έστω τμήμα του οικοσυστήματος κάθε περιοχής» καταλήγει ο κ. Αργυρόπουλος.
Η πρωτοβουλία που αφήνει ελπίδες…
Μια σημαντική και ελπιδοφόρα πρωτοβουλία «τρέχει» το διάστημα αυτό η ομάδα AMADRYADS του iGEM IOANNINA του Τμήματος Βιολογίας του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, παρουσιάζοντας μια πρωτοποριακή μέθοδο καταπολέμησης του μεταχρωματικού έλκους των πλατάνων. Η ομάδα, που ιδρύθηκε το 2020, εφαρμόζει σύγχρονες τεχνικές της συνθετικής βιολογίας, όπως η μέθοδος CRISPR-Cas, για τη δημιουργία ενός εξειδικευμένου σκευάσματος. Αυτό το σκεύασμα στοχεύει επιλεκτικά και καταστρέφει τα νουκλεϊκά οξέα του μύκητα ο οποίος ευθύνεται για το θανατηφόρο μεταχρωματικό έλκος των πλατάνων.
Η καινοτόμος μέθοδος χρησιμοποιεί τη χιτοζάνη, ένα φυσικό πολυμερές, για την αντιμετώπιση του μεταχρωματικού έλκους του πλατάνου. Η χιτοζάνη είναι γνωστή για τις αντιμυκητιακές της ιδιότητες και την ικανότητά της να ενισχύει τις αμυντικές λειτουργίες των φυτών.
Η ανάλυση της μεθόδου περιλαμβάνει τα εξής στοιχεία:
- Βάση: Η χιτοζάνη ως φυσικός ελκυστήρας
Η χιτοζάνη είναι ένα βιοσυμβατό και βιοαποικοδομήσιμο υλικό, που προέρχεται από τη χιτίνη, ένα συστατικό των εξωσκελετών των καρκινοειδών. Λειτουργεί ως φυσικός ελκυστήρας, δηλαδή ως ουσία που ενεργοποιεί τους αμυντικούς μηχανισμούς των φυτών. Με την εφαρμογή της, το φυτό «προετοιμάζεται» να αντιμετωπίσει την απειλή του παθογόνου μύκητα.
- Μηχανισμός δράσης
Αντιμικροβιακή δράση: Η χιτοζάνη έχει άμεση τοξική επίδραση σε διάφορους μικροοργανισμούς, συμπεριλαμβανομένων των μυκήτων, διαταράσσοντας την ανάπτυξη και την αναπαραγωγή τους.
Ενίσχυση της άμυνας του φυτού: Πέρα από την άμεση δράση, η χιτοζάνη ενεργοποιεί το ανοσοποιητικό σύστημα του πλατάνου, καθιστώντας τον πιο ανθεκτικό στην επίθεση του μύκητα.
- Προσαρμογή μέσω συνθετικής βιολογίας
Μετατρέποντας τη χιτοζάνη σε νανοσωματίδια, η δραστική επιφάνειά της αυξάνεται, ενισχύοντας την αντιμυκητιακή της δράση και τη διείσδυσή της στους ιστούς του δέντρου. Η χιτοζάνη μπορεί να συνδυαστεί με άλλους παράγοντες (π.χ. φυτοφάρμακα, σαλικυλικό οξύ) για τη δημιουργία πιο ισχυρών αγρο-νανομυκητοκτόνων.
Τεράστια η ζημιά…
Μέχρι στιγμής, υπολογίζεται ότι η μόλυνση έχει πλήξει πάνω από 70.000 δέντρα στην Ελλάδα, ενώ ο αριθμός θα αυξηθεί, αφού τα πρώτα σημάδια στα μολυσμένα δέντρα κάνουν την εμφάνισή τους ύστερα από δύο χρόνια.
Ελλάδα και πλατάνι
Στην Ελλάδα, ο πλάτανος αναφέρεται ως τοπόσημο, αλλά και σε ονοματοδοσίες, καθώς, όπως επισημαίνεται, χαρακτηριστικά 123 τοπωνύμια προέρχονται από τη λέξη «πλάτανος», ποσοστό που στη Θεσσαλία φτάνει στο 11,9%.
Από την Αμερική στην Ευρώπη
Το μεταχρωματικό έλκος πιθανολογείται ότι εισήχθη από τις ΗΠΑ κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στην Ελλάδα πιθανόν έχει εισαχθεί με πολλαπλασιαστικό υλικό, όπως εκτιμά ο κ. Αργυρόπουλος.