Από την εφημερίδα Έλληνας Αγρότης που κυκλοφορεί
Η ασθένεια εξαπλώνεται δραματικά πλέον και οι αγρότες δεν ξέρουν πώς ν’ αντιδράσουν βλέποντας τα δέντρα να ξεραίνονται
ΤΟΥ ΧΡΥΣΟΣΤΟΜΟΥ ΤΡΙΜΜΗ
trimmis.chrys@gmail.com
Ο Θανάσης Γεωργίου στο τελευταίο χωριό του ανατολικού Πηλίου, στο Πουρί του Δήμου Ζαγοράς Μουρεσίου, παρατηρεί τον τελευταίο καιρό αρκετές από τις καστανιές που διατηρεί χρόνια τώρα να έχουν έρθει αντιμέτωπες με την καταστροφή. Οπου «καταστροφή», η περιβόητη μελάνωση, που έχει χτυπήσει χιλιάδες δέντρα σε καστανοπερίβολα και απειλεί με ολοκληρωτική καταστροφή όλη τη Θεσσαλία και όχι μόνο.
«Πρόκειται για δέντρα που είναι σχεδόν 100 ετών και τα βλέπουμε να ξεραίνονται. Δεν ξέρουμε τι να κάνουμε για να αντιμετωπίσουμε τη μελάνωση. Είχαμε θέματα με τη σφήκα της καστανιάς και στη δική μας περιοχή, αλλά με τα ωφέλιμα που απελευθερώθηκαν είδαμε σαφή βελτίωση. Αλλά η μελάνωση είναι άλλο πράγμα» αναφέρει στον «Ε.Α.», μεταξύ άλλων, ο Πηλιορείτης καλλιεργητής, με τα κάστανα και τα μήλα να αποτελούν τις βασικές καλλιέργειες της οικογένειάς του. «Σίγουρα, αν δεν βρεθεί τρόπος να αντιμετωπιστεί αυτή η ασθένεια, θα βρεθούμε προ δυσάρεστων εκπλήξεων. Μόνο σε μένα, 50-70 δέντρα έχουν παρουσιάσει ήδη μελάνωση» συμπληρώνει, με την ασθένεια να μπορεί να εμφανιστεί ακόμα και δέκα χρόνια αφότου μολυνθεί ένα δέντρο.
Δεν είναι μόνο οι καστανιές του Θανάση Γεωργίου στην περιοχή του Πηλίου που έχουν μολυνθεί, ούτε είναι πρόσφατο φαινόμενο, αφού αναφορές για μαζικά προβλήματα υπάρχουν εδώ και μερικά χρόνια σε διάφορες περιοχές και της Θεσσαλίας και της Πελοποννήσου και σε άλλα σημεία της χώρας. Μάλιστα, πριν από μερικές εβδομάδες, ο δήμαρχος Τεμπών, στην περιοχή του Κισσάβου, Γιώργος Μανώλης, με επιστολή του προς τον ΕΛΓΑ, εξέφρασε την αγωνία του για το τι μέλλει γενέσθαι με την καστανοπαραγωγή, επισημαίνοντας ότι η μελάνωση πλήττει με πρωτοφανή ένταση την περιοχή, με ποσοστά προσβολής που ήδη ξεπερνούν το 30%, έχοντας αυξητικές τάσεις που βάζουν στο στόχαστρο τα μισά και πλέον δέντρα! Στην επιστολή του ο δήμαρχος Τεμπών επισημαίνει μεταξύ άλλων ότι «η νέα καλλιεργητική περίοδος ξεκίνησε με θετικές ενδείξεις όσον αφορά την εξέλιξη της ζημιάς από τη σφήκα της καστανιάς, καθώς παρατηρούνται πλέον ελάχιστες προσβολές στη νέα βλάστηση των δέντρων καστανιάς. Ωστόσο, αυτή η ενθαρρυντική εικόνα ανατρέπεται από την εμφάνιση της ασθένειας της μελάνωσης, η οποία έρχεται να προστεθεί σε μια ήδη επιβαρυμένη κατάσταση», ζητώντας άμεση επιστημονική διερεύνηση της έξαρσης της μελάνωσης, άμεση ενημέρωση και καθοδήγηση των παραγωγών για τον περιορισμό της ασθένειας, καθώς και οικονομική ενίσχυση των καστανοπαραγωγών, ώστε να μειωθούν τα έξοδα παραγωγής και να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα της καλλιέργειας.
Ελπίδα από ενέσεις φθοριούχου καλίου;
Οπως προαναφέραμε, η μελάνωση είναι ασθένεια που μπορεί να προσβάλει μια καστανιά και να την επηρεάζει σιγά σιγά, φτάνοντας μέχρι και τα 10 χρόνια για να κάνει ολοκληρωτικά την καταστροφική εμφάνισή της, χωρίς ο καλλιεργητής να αντιληφθεί εγκαίρως την προσβολή. Μάλιστα, ο παθογόνος μύκητας μπορεί να μεταφερθεί ακόμη και εξαιτίας των καλλιεργητικών φροντίδων, πέρα από το νερό που μπορεί να μετακινηθεί στο έδαφος και από δέντρο σε δέντρο, ειδικά σε επικλινή σημεία, αφού τα ίδια εργαλεία χρησιμοποιούνται σε όλα τα δέντρα χωρίς να απολυμαίνονται.
Οπως σημειώνει στον «Ε.Α.» ο γενικός διευθυντής της ΔΑΟΚ Θεσσαλίας Δημήτρης Σταυρίδης, έχουν γίνει αρκετές ενημερωτικές συσκέψεις τον τελευταίο καιρό σε περιοχές αρμοδιότητας της Περιφέρειας, προκειμένου να γίνουν γνωστές όλες οι λεπτομέρειες για τη μελάνωση, ώστε οι παραγωγοί να ανιχνεύουν όσο πιο έγκαιρα γίνεται τα συμπτώματα. Από εκεί και πέρα αναζητούνται επιπλέον τρόποι αντιμετώπισης της ασθένειας, με έναν εξ αυτών να εξετάζεται ήδη σε άλλες χώρες, να χρησιμοποιείται και να έχει εφαρμοστεί σε πειραματικό στάδιο και στην Ελλάδα σε κάποια δέντρα, με ενθαρρυντικά αποτελέσματα. Ο λόγος για τις ενέσεις στα δέντρα με διάλυμα φθοριούχου καλίου, που μπορεί να είναι αποτελεσματικό σε ό,τι αφορά την επιβράδυνση τη ασθένειας της μελάνωσης σε ένα δέντρο, για να περιοριστεί έτσι και η εξάπλωσή της. Οι ειδικές ενέσεις/εγχύσεις με φθοριούχο κάλιο (K₂F) γίνονται στον κορμό ή στις ρίζες της καστανιάς. Η ουσία περνά στο αγγειακό σύστημα του δέντρου και δρα ενάντια στους μύκητες του γένους Phytophthora, που προκαλούν τη μελάνωση. Δεν είναι «αντιβιοτικό» με την κλασική έννοια, αλλά λειτουργεί με δύο τρόπους:
-Απευθείας ανασταλτικά στον μύκητα (fungistatic δράση).
-Ενισχύει την άμυνα του δέντρου – διεγείρει μηχανισμούς αντίστασης ώστε το φυτό να περιορίσει την εξάπλωση της ασθένειας.
Σε πολλά πειράματα φάνηκε ότι τα δέντρα που έλαβαν τέτοιες ενέσεις επιβραδύνουν την πρόοδο της μελάνωσης και παραμένουν παραγωγικά για περισσότερα χρόνια. Βέβαια, δεν θεραπεύεται πλήρως η ασθένεια, αλλά περιορίζεται η εξάπλωση και δίνεται παράταση ζωής στα δέντρα. Η αποτελεσματικότητα εξαρτάται από την ηλικία του δέντρου, το στάδιο προσβολής και την επανάληψη των εφαρμογών. Οπως επισημαίνει και ο κ. Σταυρίδης, στη διαδικασία αυτή χρειάζεται ο εμβολιασμός κάθε προσβεβλημένου δέντρου ανά έτος, και ανά δύο έτη στα δέντρα που δεν έχουν προσβληθεί, για προληπτικούς λόγους.
Τι είναι η ασθένεια που απειλεί τα δέντρα
Η μελάνωση είναι η σοβαρότερη ασθένεια που απειλεί την καστανιά στη χώρα μας και ευθύνεται για μεγάλες απώλειες στην παραγωγή. Προκαλείται από μύκητες του γένους Phytophthora (κυρίως P. cinnamomi και P. cambivora), οι οποίοι προσβάλλουν κυρίως το ριζικό σύστημα. Από εκεί η μόλυνση προχωρά σταδιακά προς τον κορμό, δημιουργώντας χαρακτηριστικά έλκη στη βάση του.
Η ασθένεια ξεκινά με την καταστροφή του καμβίου και την αδυναμία ανάπτυξης νέων ριζών. Στα σημεία που έχει προσβληθεί ο φλοιός εμφανίζονται σκισίματα και εκροή υγρού, το οποίο μαυρίζει λόγω των τανινών – γι’ αυτό και ονομάστηκε «μελάνωση». Τα έλκη είναι ακανόνιστα και σε προχωρημένες προσβολές μπορεί να κυκλώσουν ολόκληρο τον κορμό.
Στο υπέργειο τμήμα, τα πρώτα σημάδια είναι η καχεκτική ανάπτυξη των φύλλων και η ξήρανση τμημάτων της κόμης. Τα φύλλα κιτρινίζουν, αλλά δεν πέφτουν, ενώ χρόνο με τον χρόνο ξεραίνονται περισσότεροι βλαστοί, μέχρι να νεκρωθεί ολόκληρο το δέντρο. Η εξέλιξη είναι συνήθως αργή και μπορεί να χρειαστούν χρόνια για να φανούν τα συμπτώματα.
Ο μύκητας ευνοείται από την υγρασία και δρα κυρίως σε βροχερές χρονιές, χωρίς όμως τότε να φαίνονται πάντα τα συμπτώματα. Αντίθετα, σε περιόδους ξηρασίας οι προσβολές γίνονται ιδιαίτερα εμφανείς, καθώς το δέντρο αδυνατεί να αντεπεξέλθει. Τον χειμώνα η ασθένεια «ηρεμεί» λόγω χαμηλών θερμοκρασιών, αλλά επανενεργοποιείται μόλις ζεστάνει ο καιρός.
Δυστυχώς, όταν η μελάνωση εγκατασταθεί δεν υπάρχει οριστική θεραπεία. Ωστόσο, μπορούν να ληφθούν μέτρα για τον περιορισμό της ζημιάς:
-Ξελάκκωμα και αερισμός της βάσης του κορμού και των κεντρικών ριζών.
-Πότισμα με διάλυμα χαλκού (π.χ., βορδιγάλειοε πολτός) για την απολύμανση.
Σε βαριές προσβολές απαιτούνται εκρίζωση, καύση του δέντρου και απολύμανση του εδάφους. Για νέες φυτείες, σημαντικό είναι να αποφεύγονται τα κακώς αποστραγγιζόμενα χωράφια και να μη χρησιμοποιείται πότισμα με κατάκλιση, καθώς το παθογόνο μεταφέρεται με το νερό. Σε πολλές περιπτώσεις συνιστάται η εγκατάσταση αποστραγγιστικού δικτύου.
Η μελάνωση αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες απειλές για τις καστανιές, όμως με σωστή πρόληψη, επιλογή κατάλληλων χωραφιών και έγκαιρες παρεμβάσεις οι καλλιέργειες μπορούν να διατηρηθούν υγιείς και παραγωγικές.
Τα ωφέλιμα έντομα που φρέναραν τη σφήκα
Πέρα από τη μελάνωση, η σφήκα της καστανιάς (Dryocosmuskuriphilus) αποτελεί τα τελευταία χρόνια έναν από τους σοβαρότερους εχθρούς της καλλιέργειας. Το μικροσκοπικό αυτό έντομο δημιουργεί χαρακτηριστικά εξογκώματα (γάλες) στα φύλλα και στους νεαρούς βλαστούς, με αποτέλεσμα να μειώνεται η ανάπτυξη του δέντρου και να πέφτει η παραγωγή. Ωστόσο, φέτος παρατηρήθηκε σημαντική βελτίωση, καθώς ο φυσικός εχθρός της σφήκας, το παρασιτοειδές Torymussinensis, που απελευθερώθηκε και φέτος από τις αρμόδιες υπηρεσίες, φαίνεται να έχει αποτελεσματική δράση και να περιορίζει τον πληθυσμό του επιβλαβούς εντόμου.
Το Torymussinensis είναι ένα ωφέλιμο υμενόπτερο που παρασιτεί τις προνύμφες της σφήκας μέσα στις γάλες. Εισήχθη στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια, στο πλαίσιο προγραμμάτων βιολογικής αντιμετώπισης, και σταδιακά έχει αρχίσει να πολλαπλασιάζεται και να δρα αποτελεσματικά. Φέτος, σε πολλά καστανοπερίβολα παρατηρήθηκε αισθητά η καταπολέμηση της σφήκας, έστω και αν αρχικά είχε κάνει μαζική εμφάνιση, γεγονός που δείχνει ότι οι φυσικοί εχθροί έχουν «πιάσει δουλειά».
Η επιτυχία αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς η βιολογική αντιμετώπιση θεωρείται η πιο βιώσιμη λύση για τη σφήκα. Η χρήση χημικών εντομοκτόνων δεν είναι εφικτή, τόσο για λόγους νομοθεσίας όσο και για την προστασία του περιβάλλοντος. Ετσι, τα ωφέλιμα έντομα αποτελούν τον βασικό σύμμαχο των παραγωγών.
Παρότι η σφήκα δεν έχει εξαλειφθεί πλήρως, η φετινή μείωση των ζημιών δίνει ελπίδα ότι τα επόμενα χρόνια η ισορροπία θα αποκατασταθεί ακόμα περισσότερο. Η παρακολούθηση των καστανιών παραμένει απαραίτητη, όμως το γεγονός ότι τα ωφέλιμα έντομα ανταποκρίνονται δείχνει πως η φύση έχει τον τρόπο να επαναφέρει τη σταθερότητα. Ωστόσο και οι παραγωγοί θα πρέπει να είναι προσεκτικοί και να μην καταστρέφουν κλαδιά με καύσεις, για να μην καταστρέφουν και το ωφέλιμο έντομο, ώστε να εγκατασταθεί αυτό όσο περισσότερο γίνεται σε κάθε περιοχή και να μη χρειάζεται κάθε άνοιξη η απελευθέρωσή του.
Είναι και θέμα κόστους
Είναι δεδομένο ότι, αν χρειάζεται κάθε ένα ή δύο χρόνια να γίνονται ενέσεις με φθοριούχο κάλιο στις καστανιές, το κόστος ανεβαίνει για την παραγωγή.
Το ερώτημα
Εδώ προκύπτει το ερώτημα: αν δεν υπάρχει άλλη λύση, θα αφεθεί η καστανοπαραγωγή στη μοίρα της ή θα γίνει κάθε δυνατή προσπάθεια διάσωσής της;
Οι ανησυχίες
Οσον αφορά το φθοριούχο κάλιο, υπάρχουν ανησυχίες για τοξικότητα στο έδαφος και το περιβάλλον, γιατί τα άλατα φθορίου δεν είναι ακίνδυνα. Χρειάζονται ειδικός εξοπλισμός και σωστή δόση, αλλιώς μπορεί να βλάψει το ίδιο το δέντρο.